oxedyne/fe2o3/fe2o3_austenite/data/lipsum/liber-primus.txt
47.9 KiB, 1 run
created by r1870400018:63172, which is this file's identity for as long as the history lasts, whatever it is later renamed to
download · who wrote it · its history
| 1 | Non eram nescius, Brute, cum, quae summis ingeniis exquisitaque |
| 2 | doctrina philosophi Graeco sermone tractavissent, ea Latinis litteris |
| 3 | mandaremus, fore ut hic noster labor in varias reprehensiones |
| 4 | incurreret. nam quibusdam, et iis quidem non admodum indoctis, totum |
| 5 | hoc displicet philosophari. quidam autem non tam id reprehendunt, si |
| 6 | remissius agatur, sed tantum studium tamque multam operam ponendam in |
| 7 | eo non arbitrantur. erunt etiam, et ii quidem eruditi Graecis |
| 8 | litteris, contemnentes Latinas, qui se dicant in Graecis legendis |
| 9 | operam malle consumere. postremo aliquos futuros suspicor, qui me ad |
| 10 | alias litteras vocent, genus hoc scribendi, etsi sit elegans, personae |
| 11 | tamen et dignitatis esse negent. |
| 12 | |
| 13 | Contra quos omnis dicendum breviter existimo. Quamquam philosophiae |
| 14 | quidem vituperatoribus satis responsum est eo libro, quo a nobis |
| 15 | philosophia defensa et collaudata est, cum esset accusata et |
| 16 | vituperata ab Hortensio. qui liber cum et tibi probatus videretur et |
| 17 | iis, quos ego posse iudicare arbitrarer, plura suscepi veritus ne |
| 18 | movere hominum studia viderer, retinere non posse. Qui autem, si |
| 19 | maxime hoc placeat, moderatius tamen id volunt fieri, difficilem |
| 20 | quandam temperantiam postulant in eo, quod semel admissum coerceri |
| 21 | reprimique non potest, ut propemodum iustioribus utamur illis, qui |
| 22 | omnino avocent a philosophia, quam his, qui rebus infinitis modum |
| 23 | constituant in reque eo meliore, quo maior sit, mediocritatem |
| 24 | desiderent. |
| 25 | |
| 26 | Sive enim ad sapientiam perveniri potest, non paranda nobis solum ea, |
| 27 | sed fruenda etiam sapientia est; sive hoc difficile est, tamen nec |
| 28 | modus est ullus investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi |
| 29 | defatigatio turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum. |
| 30 | etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo |
| 31 | nos abducat? sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat |
| 32 | industriae? nam ut Terentianus Chremes non inhumanus, qui novum |
| 33 | vicinum non vult 'fodere aut arare aut aliquid ferre denique' -- non |
| 34 | enim illum ab industria, sed ab inliberali labore deterret --, sic |
| 35 | isti curiosi, quos offendit noster minime nobis iniucundus labor. |
| 36 | |
| 37 | Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt |
| 38 | contemnere. in quibus hoc primum est in quo admirer, cur in |
| 39 | gravissimis rebus non delectet eos sermo patrius, cum idem fabellas |
| 40 | Latinas ad verbum e Graecis expressas non inviti legant. quis enim tam |
| 41 | inimicus paene nomini Romano est, qui Ennii Medeam aut Antiopam |
| 42 | Pacuvii spernat aut reiciat, quod se isdem Euripidis fabulis delectari |
| 43 | dicat, Latinas litteras oderit? |
| 44 | |
| 45 | Synephebos ego, inquit, potius Caecilii aut Andriam Terentii quam |
| 46 | utramque Menandri legam? |
| 47 | |
| 48 | A quibus tantum dissentio, ut, cum Sophocles vel optime scripserit |
| 49 | Electram, tamen male conversam Atilii mihi legendam putem, de quo |
| 50 | Lucilius: 'ferreum scriptorem', verum, opinor, scriptorem tamen, ut |
| 51 | legendus sit. rudem enim esse omnino in nostris poetis aut |
| 52 | inertissimae segnitiae est aut fastidii delicatissimi. mihi quidem |
| 53 | nulli satis eruditi videntur, quibus nostra ignota sunt. an 'Utinam ne |
| 54 | in nemore . . .' nihilo minus legimus quam hoc idem Graecum, quae |
| 55 | autem de bene beateque vivendo a Platone disputata sunt, haec |
| 56 | explicari non placebit Latine? |
| 57 | |
| 58 | Quid? si nos non interpretum fungimur munere, sed tuemur ea, quae |
| 59 | dicta sunt ab iis quos probamus, eisque nostrum iudicium et nostrum |
| 60 | scribendi ordinem adiungimus, quid habent, cur Graeca anteponant iis, |
| 61 | quae et splendide dicta sint neque sint conversa de Graecis? nam si |
| 62 | dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est |
| 63 | cur tam multos legant, quam legendi sunt. quid enim est a Chrysippo |
| 64 | praetermissum in Stoicis? legimus tamen Diogenem, Antipatrum, |
| 65 | Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum |
| 66 | Posidonium. quid? Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat |
| 67 | locos ab Aristotele ante tractatos? quid? Epicurei num desistunt de |
| 68 | isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad |
| 69 | arbitrium suum scribere? quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de |
| 70 | rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non |
| 71 | legantur? |
| 72 | |
| 73 | Quamquam, si plane sic verterem Platonem aut Aristotelem, ut verterunt |
| 74 | nostri poetae fabulas, male, credo, mererer de meis civibus, si ad |
| 75 | eorum cognitionem divina illa ingenia transferrem. sed id neque feci |
| 76 | adhuc nec mihi tamen, ne faciam, interdictum puto. locos quidem |
| 77 | quosdam, si videbitur, transferam, et maxime ab iis, quos modo |
| 78 | nominavi, cum inciderit, ut id apte fieri possit, ut ab Homero Ennius, |
| 79 | Afranius a Menandro solet. Nec vero, ut noster Lucilius, recusabo, quo |
| 80 | minus omnes mea legant. utinam esset ille Persius, Scipio vero et |
| 81 | Rutilius multo etiam magis, quorum ille iudicium reformidans |
| 82 | Tarentinis ait se et Consentinis et Siculis scribere. facete is |
| 83 | quidem, sicut alia; sed neque tam docti tum erant, ad quorum iudicium |
| 84 | elaboraret, et sunt illius scripta leviora, ut urbanitas summa |
| 85 | appareat, doctrina mediocris. |
| 86 | |
| 87 | Ego autem quem timeam lectorem, cum ad te ne Graecis quidem cedentem |
| 88 | in philosophia audeam scribere? quamquam a te ipso id quidem facio |
| 89 | provocatus gratissimo mihi libro, quem ad me de virtute misisti. Sed |
| 90 | ex eo credo quibusdam usu venire; ut abhorreant a Latinis, quod |
| 91 | inciderint in inculta quaedam et horrida, de malis Graecis Latine |
| 92 | scripta deterius. quibus ego assentior, dum modo de isdem rebus ne |
| 93 | Graecos quidem legendos putent. res vero bonas verbis electis graviter |
| 94 | ornateque dictas quis non legat? nisi qui se plane Graecum dici velit, |
| 95 | ut a Scaevola est praetore salutatus Athenis Albucius. |
| 96 | |
| 97 | Quem quidem locum comit multa venustate et omni sale idem Lucilius, |
| 98 | apud quem praeclare Scaevola: Graecum te, Albuci, quam Romanum atque |
| 99 | Sabinum, municipem Ponti, Tritani, centurionum, praeclarorum hominum |
| 100 | ac primorum signiferumque, maluisti dici. Graece ergo praetor Athenis, |
| 101 | id quod maluisti, te, cum ad me accedis, saluto: 'chaere,' inquam, |
| 102 | 'Tite!' lictores, turma omnis chorusque: 'chaere, Tite!' hinc hostis |
| 103 | mi Albucius, hinc inimicus. |
| 104 | |
| 105 | Sed iure Mucius. ego autem mirari satis non queo unde hoc sit tam |
| 106 | insolens domesticarum rerum fastidium. non est omnino hic docendi |
| 107 | locus; sed ita sentio et saepe disserui, Latinam linguam non modo non |
| 108 | inopem, ut vulgo putarent, sed locupletiorem etiam esse quam Graecam. |
| 109 | quando enim nobis, vel dicam aut oratoribus bonis aut poetis, postea |
| 110 | quidem quam fuit quem imitarentur, ullus orationis vel copiosae vel |
| 111 | elegantis ornatus defuit? Ego vero, quoniam forensibus operis, |
| 112 | laboribus, periculis non deseruisse mihi videor praesidium, in quo a |
| 113 | populo Romano locatus sum, debeo profecto, quantumcumque possum, in eo |
| 114 | quoque elaborare, ut sint opera, studio, labore meo doctiores cives |
| 115 | mei, nec cum istis tantopere pugnare, qui Graeca legere malint, modo |
| 116 | legant illa ipsa, ne simulent, et iis servire, qui vel utrisque |
| 117 | litteris uti velint vel, si suas habent, illas non magnopere |
| 118 | desiderent. |
| 119 | |
| 120 | Qui autem alia malunt scribi a nobis, aequi esse debent, quod et |
| 121 | scripta multa sunt, sic ut plura nemini e nostris, et scribentur |
| 122 | fortasse plura, si vita suppetet; et tamen, qui diligenter haec, quae |
| 123 | de philosophia litteris mandamus, legere assueverit, iudicabit nulla |
| 124 | ad legendum his esse potiora. quid est enim in vita tantopere |
| 125 | quaerendum quam cum omnia in philosophia, tum id, quod his libris |
| 126 | quaeritur, qui sit finis, quid extremum, quid ultimum, quo sint omnia |
| 127 | bene vivendi recteque faciendi consilia referenda, quid sequatur |
| 128 | natura ut summum ex rebus expetendis, quid fugiat ut extremum malorum? |
| 129 | qua de re cum sit inter doctissimos summa dissensio, quis alienum |
| 130 | putet eius esse dignitatis, quam mihi quisque tribuat, quid in omni |
| 131 | munere vitae optimum et verissimum sit, exquirere? |
| 132 | |
| 133 | An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter |
| 134 | principes civitatis, P. Scaevolam M'.que Manilium, ab iisque M. Brutus |
| 135 | dissentiet -- quod et acutum genus est et ad usus civium non inutile, |
| 136 | nosque ea scripta reliquaque eiusdem generis et legimus libenter et |
| 137 | legemus --, haec, quae vitam omnem continent, neglegentur? nam, ut |
| 138 | sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. quamquam id quidem |
| 139 | licebit iis existimare, qui legerint. nos autem hanc omnem quaestionem |
| 140 | de finibus bonorum et malorum fere a nobis explicatam esse his |
| 141 | litteris arbitramur, in quibus, quantum potuimus, non modo quid nobis |
| 142 | probaretur, sed etiam quid a singulis philosophiae disciplinis |
| 143 | diceretur, persecuti sumus. |
| 144 | |
| 145 | Ut autem a facillimis ordiamur, prima veniat in medium Epicuri ratio, |
| 146 | quae plerisque notissima est. quam a nobis sic intelleges eitam, ut ab |
| 147 | ipsis, qui eam disciplinam probant, non soleat accuratius explicari; |
| 148 | verum enim invenire volumus, non tamquam adversarium aliquem |
| 149 | convincere. accurate autem quondam a L. Torquato, homine omni doctrina |
| 150 | erudito, defensa est Epicuri sententia de voluptate, a meque ei |
| 151 | responsum, cum C. Triarius, in primis gravis et doctus adolescens, ei |
| 152 | disputationi interesset. |
| 153 | |
| 154 | Nam cum ad me in Cumanum salutandi causa uterque venisset, pauca primo |
| 155 | inter nos de litteris, quarum summum erat in utroque studium, deinde |
| 156 | Torquatus: Quoniam nacti te, inquit, sumus aliquando otiosum, certe |
| 157 | audiam, quid sit, quod Epicurum nostrum non tu quidem oderis, ut fere |
| 158 | faciunt, qui ab eo dissentiunt, sed certe non probes, eum quem ego |
| 159 | arbitror unum vidisse verum maximisque erroribus animos hominum |
| 160 | liberavisse et omnia tradidisse, quae pertinerent ad bene beateque |
| 161 | vivendum. sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo |
| 162 | delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis |
| 163 | ornamenta neglexerit. nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae |
| 164 | senserit ille, tibi non vera videantur. |
| 165 | |
| 166 | Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. oratio me istius philosophi |
| 167 | non offendit; nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, |
| 168 | quod intellegam; et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, |
| 169 | non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. re mihi non aeque |
| 170 | satisfacit, et quidem locis pluribus. sed quot homines, tot |
| 171 | sententiae; falli igitur possumus. |
| 172 | |
| 173 | Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? te enim iudicem aequum |
| 174 | puto, modo quae dicat ille bene noris. |
| 175 | |
| 176 | Nisi mihi Phaedrum, inquam, tu mentitum aut Zenonem putas, quorum |
| 177 | utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter sedulitatem probarent, |
| 178 | omnes mihi Epicuri sententiae satis notae sunt. atque eos, quos |
| 179 | nominavi, cum Attico nostro frequenter audivi, cum miraretur ille |
| 180 | quidem utrumque, Phaedrum autem etiam amaret, cotidieque inter nos ea, |
| 181 | quae audiebamus, conferebamus, neque erat umquam controversia, quid |
| 182 | ego intellegerem, sed quid probarem. |
| 183 | |
| 184 | Quid igitur est? inquit; audire enim cupio, quid non probes. |
| 185 | Principio, inquam, in physicis, quibus maxime gloriatur, primum totus |
| 186 | est alienus. Democritea dicit perpauca mutans, sed ita, ut ea, quae |
| 187 | corrigere vult, mihi quidem depravare videatur. ille atomos quas |
| 188 | appellat, id est corpora individua propter soliditatem, censet in |
| 189 | infinito inani, in quo nihil nec summum nec infimum nec medium nec |
| 190 | ultimum nec extremum sit, ita ferri, ut concursionibus inter se |
| 191 | cohaerescant, ex quo efficiantur ea, quae sint quaeque cernantur, |
| 192 | omnia, eumque motum atomorum nullo a principio, sed ex aeterno tempore |
| 193 | intellegi convenire. |
| 194 | |
| 195 | Epicurus autem, in quibus sequitur Democritum, non fere labitur. |
| 196 | quamquam utriusque cum multa non probo, tum illud in primis, quod, cum |
| 197 | in rerum natura duo quaerenda sint, unum, quae materia sit, ex qua |
| 198 | quaeque res efficiatur, alterum, quae vis sit, quae quidque efficiat, |
| 199 | de materia disseruerunt, vim et causam efficiendi reliquerunt. sed hoc |
| 200 | commune vitium, illae Epicuri propriae ruinae: censet enim eadem illa |
| 201 | individua et solida corpora ferri deorsum suo pondere ad lineam, hunc |
| 202 | naturalem esse omnium corporum motum. |
| 203 | |
| 204 | Deinde ibidem homo acutus, cum illud ocurreret, si omnia deorsus e |
| 205 | regione ferrentur et, ut dixi, ad lineam, numquam fore ut atomus |
| 206 | altera alteram posset attingere itaque ** attulit rem commenticiam: |
| 207 | declinare dixit atomum perpaulum, quo nihil posset fieri minus; ita |
| 208 | effici complexiones et copulationes et adhaesiones atomorum inter se, |
| 209 | ex quo efficeretur mundus omnesque partes mundi, quaeque in eo essent. |
| 210 | Quae cum tota res (est) ficta pueriliter, tum ne efficit quidem, quod |
| 211 | vult. nam et ipsa declinatio ad libidinem fingitur -- ait enim |
| 212 | declinare atomum sine causa; quo nihil turpius physico, quam fieri |
| 213 | quicquam sine causa dicere, -- et illum motum naturalem omnium |
| 214 | ponderum, ut ipse constituit, e regione inferiorem locum petentium |
| 215 | sine causa eripuit atomis nec tamen id, cuius causa haec finxerat, |
| 216 | assecutus est. |
| 217 | |
| 218 | Nam si omnes atomi declinabunt, nullae umquam cohaerescent, sive aliae |
| 219 | declinabunt, aliae suo nutu recte ferentur, primum erit hoc quasi, |
| 220 | provincias atomis dare, quae recte, quae oblique ferantur, deinde |
| 221 | eadem illa atomorum, in quo etiam Democritus haeret, turbulenta |
| 222 | concursio hunc mundi ornatum efficere non poterit. ne illud quidem |
| 223 | physici, credere aliquid esse minimum, quod profecto numquam |
| 224 | putavisset, si a Polyaeno, familiari suo, geometrica discere maluisset |
| 225 | quam illum etiam ipsum dedocere. Sol Democrito magnus videtur, quippe |
| 226 | homini erudito in geometriaque perfecto, huic pedalis fortasse; tantum |
| 227 | enim esse censet, quantus videtur, vel paulo aut maiorem aut minorem. |
| 228 | |
| 229 | Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota Democriti, |
| 230 | atomi, inane, imagines, quae eidola nominant, quorum incursione non |
| 231 | solum videamus, sed etiam cogitemus; infinitio ipsa, quam apeirian |
| 232 | vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et |
| 233 | intereant cotidie. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen |
| 234 | Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, |
| 235 | nollem vituperatum. |
| 236 | |
| 237 | Iam in altera philosophiae parte. quae est quaerendi ac disserendi, |
| 238 | quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, |
| 239 | inermis ac nudus est. tollit definitiones, nihil de dividendo ac |
| 240 | partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, |
| 241 | non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; iudicia |
| 242 | rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero |
| 243 | probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. |
| 244 | |
| 245 | Confirmat autem illud vel maxime, quod ipsa natura, ut ait ille, |
| 246 | sciscat et probet, id est voluptatem et dolorem. ad haec et quae |
| 247 | sequamur et quae fugiamus refert omnia. quod quamquam Aristippi est a |
| 248 | Cyrenaicisque melius liberiusque defenditur, tamen eius modi esse |
| 249 | iudico, ut nihil homine videatur indignius. ad maiora enim quaedam nos |
| 250 | natura genuit et conformavit, ut mihi quidem videtur. ac fieri potest, |
| 251 | ut errem, sed ita prorsus existimo, neque eum Torquatum, qui hoc |
| 252 | primus cognomen invenerit, aut torquem illum hosti detraxisse, ut |
| 253 | aliquam ex eo perciperet corpore voluptatem, aut cum Latinis tertio |
| 254 | consulatu conflixisse apud Veserim propter voluptatem; quod vero |
| 255 | securi percussit filium, privavisse se etiam videtur multis |
| 256 | voluptatibus, cum ipsi naturae patrioque amori praetulerit ius |
| 257 | maiestatis atque imperii. |
| 258 | |
| 259 | quid? T. Torquatus, is qui consul cum Cn. Octavio fuit, cum illam |
| 260 | severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Silano |
| 261 | emancipaverat, ut eum Macedonum legatis accusantibus, quod pecunias |
| 262 | praetorem in provincia cepisse arguerent, causam apud se dicere |
| 263 | iuberet reque ex utraque parte audita pronuntiaret eum non talem |
| 264 | videri fuisse in imperio, quales eius maiores fuissent, et in |
| 265 | conspectum suum venire vetuit, numquid tibi videtur de voluptatibus |
| 266 | suis cogitavisse? |
| 267 | |
| 268 | Sed ut omittam pericula, labores, dolorem etiam, quem optimus quisque |
| 269 | pro patria et pro suis suscipit, ut non modo nullam captet, sed etiam |
| 270 | praetereat omnes voluptates, dolores denique quosvis suscipere malit |
| 271 | quam deserere ullam officii partem, ad ea, quae hoc non minus |
| 272 | declarant, sed videntur leviora, veniamus. |
| 273 | |
| 274 | Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae |
| 275 | cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum |
| 276 | memoria voluptatis affert? nec mihi illud dixeris: 'Haec enim ipsa |
| 277 | mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.' Numquam hoc ita |
| 278 | defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet |
| 279 | aliquid aut ista didicisset. et quod quaeritur saepe, cur tam multi |
| 280 | sint Epicurei, sunt aliae quoque causae, sed multitudinem haec maxime |
| 281 | allicit, quod ita putant dici ab illo, recta et honesta quae sint, ea |
| 282 | facere ipsa per se laetitiam, id est voluptatem. homines optimi non |
| 283 | intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. nam si |
| 284 | concederetur, etiamsi ad corpus nihil referatur, ista sua sponte et |
| 285 | per se esse iucunda, per se esset et virtus et cognitio rerum, quod |
| 286 | minime ille vult expetenda. |
| 287 | |
| 288 | Haec igitur Epicuri non probo, inquam. De cetero vellem equidem aut |
| 289 | ipse doctrinis fuisset instructior -- est enim, quod tibi ita videri |
| 290 | necesse est, non satis politus iis artibus, quas qui tenent, eruditi |
| 291 | appellantur -- aut ne deterruisset alios a studiis. quamquam te quidem |
| 292 | video minime esse deterritum. |
| 293 | |
| 294 | Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse loquerer, |
| 295 | tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit, totum Epicurum paene |
| 296 | e philosophorum choro sustulisti. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo |
| 297 | modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Aliena dixit in physicis |
| 298 | nec ea ipsa, quae tibi probarentur; si qua in iis corrigere voluit, |
| 299 | deteriora fecit. disserendi artem nullam habuit. voluptatem cum summum |
| 300 | bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque |
| 301 | alienum; nam ante Aristippus, et ille melius. addidisti ad extremum |
| 302 | etiam indoctum fuisse. |
| 303 | |
| 304 | Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non |
| 305 | probes eius, a quo dissentias. quid enim me prohiberet Epicureum esse, |
| 306 | si probarem, quae ille diceret? cum praesertim illa perdiscere ludus |
| 307 | esset. Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt |
| 308 | vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones |
| 309 | concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi |
| 310 | videri solent. |
| 311 | |
| 312 | Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; neque enim disputari sine |
| 313 | reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. |
| 314 | sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. An me, inquam, nisi |
| 315 | te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Utrum igitur percurri |
| 316 | omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua |
| 317 | omne certamen est? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Sic faciam |
| 318 | igitur, inquit: unam rem explicabo, eamque maximam, de physicis alias, |
| 319 | et quidem tibi et declinationem istam atomorum et magnitudinem solis |
| 320 | probabo et Democriti errata ab Epicuro reprehensa et correcta |
| 321 | permulta. nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae |
| 322 | te ipsum probaturum esse confidam. |
| 323 | |
| 324 | Certe, inquam, pertinax non ero tibique, si mihi probabis ea, quae |
| 325 | dices, libenter assentiar. Probabo, inquit, modo ista sis aequitate, |
| 326 | quam ostendis. sed uti oratione perpetua malo quam interrogare aut |
| 327 | interrogari. Ut placet, inquam. Tum dicere exorsus est. Primum igitur, |
| 328 | inquit, sic agam, ut ipsi auctori huius disciplinae placet: |
| 329 | constituam, quid et quale sit id, de quo quaerimus, non quo ignorare |
| 330 | vos arbitrer, sed ut ratione et via procedat oratio. quaerimus igitur, |
| 331 | quid sit extremum et ultimum bonorum, quod omnium philosophorum |
| 332 | sententia tale debet esse, ut ad id omnia referri oporteat, ipsum |
| 333 | autem nusquam. hoc Epicurus in voluptate ponit, quod summum bonum esse |
| 334 | vult, summumque malum dolorem, idque instituit docere sic: |
| 335 | |
| 336 | Omne animal, simul atque natum sit, voluptatem appetere eaque gaudere |
| 337 | ut summo bono, dolorem aspernari ut summum malum et, quantum possit, a |
| 338 | se repellere, idque facere nondum depravatum ipsa natura incorrupte |
| 339 | atque integre iudicante. itaque negat opus esse ratione neque |
| 340 | disputatione, quam ob rem voluptas expetenda, fugiendus dolor sit. |
| 341 | sentiri haec putat, ut calere ignem, nivem esse albam, dulce mel. |
| 342 | quorum nihil oportere exquisitis rationibus confirmare, tantum satis |
| 343 | esse admonere. interesse enim inter argumentum conclusionemque |
| 344 | rationis et inter mediocrem animadversionem atque admonitionem. altera |
| 345 | occulta quaedam et quasi involuta aperiri, altera prompta et aperta |
| 346 | iudicari. etenim quoniam detractis de homine sensibus reliqui nihil |
| 347 | est, necesse est, quid aut ad naturam aut contra sit, a natura ipsa |
| 348 | iudicari. ea quid percipit aut quid iudicat, quo aut petat aut fugiat |
| 349 | aliquid, praeter voluptatem et dolorem? |
| 350 | |
| 351 | Sunt autem quidam e nostris, qui haec subtilius velint tradere et |
| 352 | negent satis esse, quid bonum sit aut quid malum, sensu iudicari, sed |
| 353 | animo etiam ac ratione intellegi posse et voluptatem ipsam per se esse |
| 354 | expetendam et dolorem ipsum per se esse fugiendum. itaque aiunt hanc |
| 355 | quasi naturalem atque insitam in animis nostris inesse notionem, ut |
| 356 | alterum esse appetendum, alterum aspernandum sentiamus. Alii autem, |
| 357 | quibus ego assentior, cum a philosophis compluribus permulta dicantur, |
| 358 | cur nec voluptas in bonis sit numeranda nec in malis dolor, non |
| 359 | existimant oportere nimium nos causae confidere, sed et argumentandum |
| 360 | et accurate disserendum et rationibus conquisitis de voluptate et |
| 361 | dolore disputandum putant. |
| 362 | |
| 363 | Sed ut perspiciatis, unde omnis iste natus error sit voluptatem |
| 364 | accusantium doloremque laudantium, totam rem aperiam eaque ipsa, quae |
| 365 | ab illo inventore veritatis et quasi architecto beatae vitae dicta |
| 366 | sunt, explicabo. nemo enim ipsam voluptatem, quia voluptas sit, |
| 367 | aspernatur aut odit aut fugit, sed quia consequuntur magni dolores |
| 368 | eos, qui ratione voluptatem sequi nesciunt, neque porro quisquam est, |
| 369 | qui dolorem ipsum, quia dolor sit, amet, consectetur, adipisci velit, |
| 370 | sed quia non numquam eius modi tempora incidunt, ut labore et dolore |
| 371 | magnam aliquam quaerat voluptatem. ut enim ad minima veniam, quis |
| 372 | nostrum exercitationem ullam corporis suscipit laboriosam, nisi ut |
| 373 | aliquid ex ea commodi consequatur? quis autem vel eum iure |
| 374 | reprehenderit, qui in ea voluptate velit esse, quam nihil molestiae |
| 375 | consequatur, vel illum, qui dolorem eum fugiat, quo voluptas nulla |
| 376 | pariatur? |
| 377 | |
| 378 | At vero eos et accusamus et iusto odio dignissimos ducimus, qui |
| 379 | blanditiis praesentium voluptatum deleniti atque corrupti, quos |
| 380 | dolores et quas molestias excepturi sint, obcaecati cupiditate non |
| 381 | provident, similique sunt in culpa, qui officia deserunt mollitia |
| 382 | animi, id est laborum et dolorum fuga. et harum quidem rerum facilis |
| 383 | est et expedita distinctio. nam libero tempore, cum soluta nobis est |
| 384 | eligendi optio, cumque nihil impedit, quo minus id, quod maxime |
| 385 | placeat, facere possimus, omnis voluptas assumenda est, omnis dolor |
| 386 | repellendus. temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut |
| 387 | rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint |
| 388 | et molestiae non recusandae. itaque earum rerum hic tenetur a sapiente |
| 389 | delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut |
| 390 | perferendis doloribus asperiores repellat. |
| 391 | |
| 392 | Hanc ego cum teneam sententiam, quid est cur verear, ne ad eam non |
| 393 | possim accommodare Torquatos nostros? quos tu paulo ante cum |
| 394 | memoriter, tum etiam erga nos amice et benivole collegisti, nec me |
| 395 | tamen laudandis maioribus meis corrupisti nec segniorem ad |
| 396 | respondendum reddidisti. quorum facta quem ad modum, quaeso, |
| 397 | interpretaris? sicine eos censes aut in armatum hostem impetum fecisse |
| 398 | aut in liberos atque in sanguinem suum tam crudelis fuisse, nihil ut |
| 399 | de utilitatibus, nihil ut de commodis suis cogitarent? at id ne ferae |
| 400 | quidem faciunt, ut ita ruant itaque turbent, ut earum motus et impetus |
| 401 | quo pertineant non intellegamus, tu tam egregios viros censes tantas |
| 402 | res gessisse sine causa? |
| 403 | |
| 404 | Quae fuerit causa, mox videro; interea hoc tenebo, si ob aliquam |
| 405 | causam ista, quae sine dubio praeclara sunt, fecerint, virtutem iis |
| 406 | per se ipsam causam non fuisse. -- Torquem detraxit hosti. -- Et |
| 407 | quidem se texit, ne interiret. -- At magnum periculum adiit. -- In |
| 408 | oculis quidem exercitus. -- Quid ex eo est consecutus? -- Laudem et |
| 409 | caritatem, quae sunt vitae sine metu degendae praesidia firmissima. -- |
| 410 | Filium morte multavit. -- Si sine causa, nollem me ab eo ortum, tam |
| 411 | inportuno tamque crudeli; sin, ut dolore suo sanciret militaris |
| 412 | imperii disciplinam exercitumque in gravissimo bello animadversionis |
| 413 | metu contineret, saluti prospexit civium, qua intellegebat contineri |
| 414 | suam. atque haec ratio late patet. |
| 415 | |
| 416 | In quo enim maxime consuevit iactare vestra se oratio, tua praesertim, |
| 417 | qui studiose antiqua persequeris, claris et fortibus viris |
| 418 | commemorandis eorumque factis non emolumento aliquo, sed ipsius |
| 419 | honestatis decore laudandis, id totum evertitur eo delectu rerum, quem |
| 420 | modo dixi, constituto, ut aut voluptates omittantur maiorum voluptatum |
| 421 | adipiscendarum causa aut dolores suscipiantur maiorum dolorum |
| 422 | effugiendorum gratia. |
| 423 | |
| 424 | Sed de clarorum hominum factis illustribus et gloriosis satis hoc loco |
| 425 | dictum sit. erit enim iam de omnium virtutum cursu ad voluptatem |
| 426 | proprius disserendi locus. nunc autem explicabo, voluptas ipsa quae |
| 427 | qualisque sit, ut tollatur error omnis imperitorum intellegaturque ea, |
| 428 | quae voluptaria, delicata, mollis habeatur disciplina, quam gravis, |
| 429 | quam continens, quam severa sit. Non enim hanc solam sequimur, quae |
| 430 | suavitate aliqua naturam ipsam movet et cum iucunditate quadam |
| 431 | percipitur sensibus, sed maximam voluptatem illam habemus, quae |
| 432 | percipitur omni dolore detracto, nam quoniam, cum privamur dolore, |
| 433 | ipsa liberatione et vacuitate omnis molestiae gaudemus, omne autem id, |
| 434 | quo gaudemus, voluptas est, ut omne, quo offendimur, dolor, doloris |
| 435 | omnis privatio recte nominata est voluptas. ut enim, cum cibo et |
| 436 | potione fames sitisque depulsa est, ipsa detractio molestiae |
| 437 | consecutionem affert voluptatis, sic in omni re doloris amotio |
| 438 | successionem efficit voluptatis. |
| 439 | |
| 440 | Itaque non placuit Epicuro medium esse quiddam inter dolorem et |
| 441 | voluptatem; illud enim ipsum, quod quibusdam medium videretur, cum |
| 442 | omni dolore careret, non modo voluptatem esse, verum etiam summam |
| 443 | voluptatem. quisquis enim sentit, quem ad modum sit affectus, eum |
| 444 | necesse est aut in voluptate esse aut in dolore. omnis autem |
| 445 | privatione doloris putat Epicurus terminari summam voluptatem, ut |
| 446 | postea variari voluptas distinguique possit, augeri amplificarique non |
| 447 | possit. |
| 448 | |
| 449 | At etiam Athenis, ut e patre audiebam facete et urbane Stoicos |
| 450 | irridente, statua est in Ceramico Chrysippi sedentis porrecta manu, |
| 451 | quae manus significet illum in hae esse rogatiuncula delectatum: |
| 452 | 'Numquidnam manus tua sic affecta, quem ad modum affecta nunc est, |
| 453 | desiderat?' -- Nihil sane. -- 'At, si voluptas esset bonum, |
| 454 | desideraret.' -- Ita credo. -- 'Non est igitur voluptas bonum.' Hoc ne |
| 455 | statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. conclusum est |
| 456 | enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. nam si ea sola |
| 457 | voluptas esset, quae quasi titillaret sensus, ut ita dicam, et ad eos |
| 458 | cum suavitate afflueret et illaberetur, nec manus esse contenta posset |
| 459 | nec ulla pars vacuitate doloris sine iucundo motu voluptatis. sin |
| 460 | autem summa voluptas est, ut Epicuro placet, nihil dolere, primum tibi |
| 461 | recte, Chrysippe, concessum est nihil desiderare manum, cum ita esset |
| 462 | affecta, secundum non recte, si voluptas esset bonum, fuisse |
| 463 | desideraturam. idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, |
| 464 | id in voluptate est. |
| 465 | |
| 466 | Extremum autem esse bonorum voluptatem ex hoc facillime perspici |
| 467 | potest: Constituamus aliquem magnis, multis, perpetuis fruentem et |
| 468 | animo et corpore voluptatibus nullo dolore nec impediente nec |
| 469 | inpendente, quem tandem hoc statu praestabiliorem aut magis expetendum |
| 470 | possimus dicere? inesse enim necesse est in eo, qui ita sit affectus, |
| 471 | et firmitatem animi nec mortem nec dolorem timentis, quod mors sensu |
| 472 | careat, dolor in longinquitate levis, in gravitate brevis soleat esse, |
| 473 | ut eius magnitudinem celeritas, diuturnitatem allevatio consoletur. |
| 474 | |
| 475 | Ad ea cum accedit, ut neque divinum numen horreat nec praeteritas |
| 476 | voluptates effluere patiatur earumque assidua recordatione laetetur, |
| 477 | quid est, quod huc possit, quod melius sit, accedere? Statue contra |
| 478 | aliquem confectum tantis animi corporisque doloribus, quanti in |
| 479 | hominem maximi cadere possunt, nulla spe proposita fore levius |
| 480 | aliquando, nulla praeterea neque praesenti nec expectata voluptate, |
| 481 | quid eo miserius dici aut fingi potest? quodsi vita doloribus referta |
| 482 | maxime fugienda est, summum profecto malum est vivere cum dolore, cui |
| 483 | sententiae consentaneum est ultimum esse bonorum eum voluptate vivere. |
| 484 | nec enim habet nostra mens quicquam, ubi consistat tamquam in extremo, |
| 485 | omnesque et metus et aegritudines ad dolorem referuntur, nec praeterea |
| 486 | est res ulla, quae sua natura aut sollicitare possit aut angere. |
| 487 | |
| 488 | Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia |
| 489 | proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. quod cum ita sit, |
| 490 | perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum |
| 491 | voluptate vivatur. quoniam autem id est vel summum bonorum vel ultimum |
| 492 | vel extremum -- quod Graeci telos nominant --, quod ipsum nullam ad |
| 493 | aliam rem, ad id autem res referuntur omnes, fatendum est summum esse |
| 494 | bonum iucunde vivere. |
| 495 | |
| 496 | Id qui in una virtute ponunt et splendore nominis capti quid natura |
| 497 | postulet non intellegunt, errore maximo, si Epicurum audire voluerint, |
| 498 | liberabuntur: istae enim vestrae eximiae pulchraeque virtutes nisi |
| 499 | voluptatem efficerent, quis eas aut laudabilis aut expetendas |
| 500 | arbitraretur? ut enim medicorum scientiam non ipsius artis, sed bonae |
| 501 | valetudinis causa probamus, et gubernatoris ars, quia bene navigandi |
| 502 | rationem habet, utilitate, non arte laudatur, sic sapientia, quae ars |
| 503 | vivendi putanda est, non expeteretur, si nihil efficeret; nunc |
| 504 | expetitur, quod est tamquam artifex conquirendae et comparandae |
| 505 | voluptatis -- |
| 506 | |
| 507 | Quam autem ego dicam voluptatem, iam videtis, ne invidia verbi |
| 508 | labefactetur oratio mea --. nam cum ignoratione rerum bonarum et |
| 509 | malarum maxime hominum vita vexetur, ob eumque errorem et voluptatibus |
| 510 | maximis saepe priventur et durissimis animi doloribus torqueantur, |
| 511 | sapientia est adhibenda, quae et terroribus cupiditatibusque detractis |
| 512 | et omnium falsarum opinionum temeritate derepta certissimam se nobis |
| 513 | ducem praebeat ad voluptatem. sapientia enim est una, quae maestitiam |
| 514 | pellat ex animis, quae nos exhorrescere metu non sinat. qua |
| 515 | praeceptrice in tranquillitate vivi potest omnium cupiditatum ardore |
| 516 | restincto. cupiditates enim sunt insatiabiles, quae non modo singulos |
| 517 | homines, sed universas familias evertunt, totam etiam labefactant |
| 518 | saepe rem publicam. |
| 519 | |
| 520 | Ex cupiditatibus odia, discidia, discordiae, seditiones, bella |
| 521 | nascuntur, nec eae se foris solum iactant nec tantum in alios caeco |
| 522 | impetu incurrunt, sed intus etiam in animis inclusae inter se |
| 523 | dissident atque discordant, ex quo vitam amarissimam necesse est |
| 524 | effici, ut sapiens solum amputata circumcisaque inanitate omni et |
| 525 | errore naturae finibus contentus sine aegritudine possit et sine metu |
| 526 | vivere. |
| 527 | |
| 528 | Quae est enim aut utilior aut ad bene vivendum aptior partitio quam |
| 529 | illa, qua est usus Epicurus? qui unum genus posuit earum cupiditatum, |
| 530 | quae essent et naturales et necessariae, alterum, quae naturales |
| 531 | essent nec tamen necessariae, tertium, quae nec naturales nec |
| 532 | necessariae. quarum ea ratio est, ut necessariae nec opera multa nec |
| 533 | impensa expleantur; ne naturales quidem multa desiderant, propterea |
| 534 | quod ipsa natura divitias, quibus contenta sit, et parabilis et |
| 535 | terminatas habet; inanium autem cupiditatum nec modus ullus nec finis |
| 536 | inveniri potest. |
| 537 | |
| 538 | Quodsi vitam omnem perturbari videmus errore et inscientia, |
| 539 | sapientiamque esse solam, quae nos a libidinum impetu et a formidinum |
| 540 | terrore vindicet et ipsius fortunae modice ferre doceat iniurias et |
| 541 | omnis monstret vias, quae ad quietem et ad tranquillitatem ferant, |
| 542 | quid est cur dubitemus dicere et sapientiam propter voluptates |
| 543 | expetendam et insipientiam propter molestias esse fugiendam? |
| 544 | |
| 545 | Eademque ratione ne temperantiam quidem propter se expetendam esse |
| 546 | dicemus, sed quia pacem animis afferat et eos quasi concordia quadam |
| 547 | placet ac leniat. temperantia est enim, quae in rebus aut expetendis |
| 548 | aut fugiendis ut rationem sequamur monet. nec enim satis est iudicare |
| 549 | quid faciendum non faciendumve sit, sed stare etiam oportet in eo, |
| 550 | quod sit iudicatum. plerique autem, quod tenere atque servare id, quod |
| 551 | ipsi statuerunt, non possunt, victi et debilitati obiecta specie |
| 552 | voluptatis tradunt se libidinibus constringendos nec quid eventurum |
| 553 | sit provident ob eamque causam propter voluptatem et parvam et non |
| 554 | necessariam et quae vel aliter pararetur et qua etiam carere possent |
| 555 | sine dolore tum in morbos gravis, tum in damna, tum in dedecora |
| 556 | incurrunt, saepe etiam legum iudiciorumque poenis obligantur. |
| 557 | |
| 558 | Qui autem ita frui volunt voluptatibus, ut nulli propter eas |
| 559 | consequantur dolores, et qui suum iudicium retinent, ne voluptate |
| 560 | victi faciant id, quod sentiant non esse faciendum, ii voluptatem |
| 561 | maximam adipiscuntur praetermittenda voluptate. idem etiam dolorem |
| 562 | saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. ex quo |
| 563 | intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam |
| 564 | temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia |
| 565 | maiores consequatur. |
| 566 | |
| 567 | Eadem fortitudinis ratio reperietur. nam neque laborum perfunctio |
| 568 | neque perpessio dolorum per se ipsa allicit nec patientia nec |
| 569 | assiduitas nec vigiliae nec ea ipsa, quae laudatur, industria, ne |
| 570 | fortitudo quidem, sed ista sequimur, ut sine cura metuque vivamus |
| 571 | animumque et corpus, quantum efficere possimus, molestia liberemus. ut |
| 572 | enim mortis metu omnis quietae vitae status perturbatur, et ut |
| 573 | succumbere doloribus eosque humili animo inbecilloque ferre miserum |
| 574 | est, ob eamque debilitatem animi multi parentes, multi amicos, non |
| 575 | nulli patriam, plerique autem se ipsos penitus perdiderunt, sic |
| 576 | robustus animus et excelsus omni est liber cura et angore, cum et |
| 577 | mortem contemnit, qua qui affecti sunt in eadem causa sunt, qua ante |
| 578 | quam nati, et ad dolores ita paratus est, ut meminerit maximos morte |
| 579 | finiri, parvos multa habere intervalla requietis, mediocrium nos esse |
| 580 | dominos, ut, si tolerabiles sint, feramus, si minus, animo aequo e |
| 581 | vita, cum ea non placeat, tamquam e theatro exeamus. quibus rebus |
| 582 | intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem |
| 583 | patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem |
| 584 | pariant, has optari, quia voluptatem. |
| 585 | |
| 586 | Iustitia restat, ut de omni virtute sit dictum. sed similia fere dici |
| 587 | possunt. ut enim sapientiam, temperantiam, fortitudinem copulatas esse |
| 588 | docui cum voluptate, ut ab ea nullo modo nec divelli nec distrahi |
| 589 | possint, sic de iustitia iudicandum est, quae non modo numquam nocet |
| 590 | cuiquam, sed contra semper afficit cum vi sua atque natura, quod |
| 591 | tranquillat animos, tum spe nihil earum rerum defuturum, quas natura |
| 592 | non depravata desiderat. et quem ad modum temeritas et libido et |
| 593 | ignavia semper animum excruciant et semper sollicitant turbulentaeque |
| 594 | sunt, sic inprobitas si cuius in mente consedit, hoc ipso, quod adest, |
| 595 | turbulenta est; si vero molita quippiam est, quamvis occulte fecerit, |
| 596 | numquam tamen id confidet fore semper occultum. plerumque improborum |
| 597 | facta primo suspicio insequitur, dein sermo atque fama, tum accusator, |
| 598 | tum iudex; |
| 599 | |
| 600 | Multi etiam, ut te consule, ipsi se indicaverunt. quodsi qui satis |
| 601 | sibi contra hominum conscientiam saepti esse et muniti videntur, |
| 602 | deorum tamen horrent easque ipsas sollicitudines, quibus eorum animi |
| 603 | noctesque diesque exeduntur, a diis inmortalibus supplicii causa |
| 604 | importari putant. quae autem tanta ex improbis factis ad minuendas |
| 605 | vitae molestias accessio potest fieri, quanta ad augendas, cum |
| 606 | conscientia factorum, tum poena legum odioque civium? et tamen in |
| 607 | quibusdam neque pecuniae modus est neque honoris neque imperii nec |
| 608 | libidinum nec epularum nec reliquarum cupiditatum, quas nulla praeda |
| 609 | umquam improbe parta minuit, sed potius inflammat, ut coercendi magis |
| 610 | quam dedocendi esse videantur. |
| 611 | |
| 612 | Invitat igitur vera ratio bene sanos ad iustitiam, aequitatem, fidem, |
| 613 | neque homini infanti aut inpotenti iniuste facta conducunt, qui nec |
| 614 | facile efficere possit, quod conetur, nec optinere, si effecerit, et |
| 615 | opes vel fortunae vel ingenii liberalitati magis conveniunt, qua qui |
| 616 | utuntur, benivolentiam sibi conciliant et, quod aptissimum est ad |
| 617 | quiete vivendum, caritatem, praesertim cum omnino nulla sit causa |
| 618 | peccandi. |
| 619 | |
| 620 | Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine |
| 621 | ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. nihil enim |
| 622 | desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam |
| 623 | in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Itaque ne iustitiam |
| 624 | quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia |
| 625 | iucunditatis vel plurimum afferat. nam diligi et carum esse iucundum |
| 626 | est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. |
| 627 | itaque non ob ea solum incommoda, quae eveniunt inprobis, fugiendam |
| 628 | inprobitatem putamus, sed multo etiam magis, quod, cuius in animo |
| 629 | versatur, numquam sinit eum respirare, numquam adquiescere. |
| 630 | |
| 631 | Quodsi ne ipsarum quidem virtutum laus, in qua maxime ceterorum |
| 632 | philosophorum exultat oratio, reperire exitum potest, nisi derigatur |
| 633 | ad voluptatem, voluptas autem est sola, quae nos vocet ad se et |
| 634 | alliciat suapte natura, non potest esse dubium, quin id sit summum |
| 635 | atque extremum bonorum omnium, beateque vivere nihil aliud sit nisi |
| 636 | cum voluptate vivere. |
| 637 | |
| 638 | Huic certae stabilique sententiae quae sint coniuncta explicabo brevi. |
| 639 | nullus in ipsis error est finibus bonorum et malorum, id est in |
| 640 | voluptate aut in dolore, sed in his rebus peccant, cum e quibus haec |
| 641 | efficiantur ignorant. animi autem voluptates et dolores nasci fatemur |
| 642 | e corporis voluptatibus et doloribus -- itaque concedo, quod modo |
| 643 | dicebas, cadere causa, si qui e nostris aliter existimant, quos quidem |
| 644 | video esse multos, sed imperitos --, quamquam autem et laetitiam nobis |
| 645 | voluptas animi et molestiam dolor afferat, eorum tamen utrumque et |
| 646 | ortum esse e corpore et ad corpus referri, nec ob eam causam non multo |
| 647 | maiores esse et voluptates et dolores animi quam corporis. nam corpore |
| 648 | nihil nisi praesens et quod adest sentire possumus, animo autem et |
| 649 | praeterita et futura. ut enim aeque doleamus animo, cum corpore |
| 650 | dolemus, fieri tamen permagna accessio potest, si aliquod aeternum et |
| 651 | infinitum impendere malum nobis opinemur. quod idem licet transferre |
| 652 | in voluptatem, ut ea maior sit, si nihil tale metuamus. |
| 653 | |
| 654 | Iam illud quidem perspicuum est, maximam animi aut voluptatem aut |
| 655 | molestiam plus aut ad beatam aut ad miseram vitam afferre momenti quam |
| 656 | eorum utrumvis, si aeque diu sit in corpore. Non placet autem detracta |
| 657 | voluptate aegritudinem statim consequi, nisi in voluptatis locum dolor |
| 658 | forte successerit, at contra gaudere nosmet omittendis doloribus, |
| 659 | etiamsi voluptas ea, quae sensum moveat, nulla successerit, eoque |
| 660 | intellegi potest quanta voluptas sit non dolere. |
| 661 | |
| 662 | Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae |
| 663 | recordamur. stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona |
| 664 | praeterita grata recordatione renovata delectant. est autem situm in |
| 665 | nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda |
| 666 | iucunde ac suaviter meminerimus. sed cum ea, quae praeterierunt, acri |
| 667 | animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala |
| 668 | sint, laetitia, si bona. |
| 669 | |
| 670 | O praeclaram beate vivendi et apertam et simplicem et directam viam! |
| 671 | Cum enim certe nihil homini possit melius esse quam vacare omni dolore |
| 672 | et molestia perfruique maximis et animi et corporis voluptatibus, |
| 673 | videtisne quam nihil praetermittatur quod vitam adiuvet, quo facilius |
| 674 | id, quod propositum est, summum bonum consequamur? clamat Epicurus, is |
| 675 | quem vos nimis voluptatibus esse deditum dicitis; non posse iucunde |
| 676 | vivi, nisi sapienter, honeste iusteque vivatur, nec sapienter, |
| 677 | honeste, iuste, nisi iucunde. |
| 678 | |
| 679 | Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia |
| 680 | dominorum domus; quo minus animus a se ipse dissidens secumque |
| 681 | discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. |
| 682 | atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens |
| 683 | nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. |
| 684 | |
| 685 | Quodsi corporis gravioribus morbis vitae iucunditas impeditur, quanto |
| 686 | magis animi morbis impediri necesse est! animi autem morbi sunt |
| 687 | cupiditates inmensae et inanes divitiarum, gloriae, dominationis, |
| 688 | libidinosarum etiam voluptatum. accedunt aegritudines, molestiae, |
| 689 | maerores, qui exedunt animos conficiuntque curis hominum non |
| 690 | intellegentium nihil dolendum esse animo, quod sit a dolore corporis |
| 691 | praesenti futurove seiunctum. nec vero quisquam stultus non horum |
| 692 | morborum aliquo laborat, nemo igitur est non miser. |
| 693 | |
| 694 | Accedit etiam mors, quae quasi saxum Tantalo semper impendet, tum |
| 695 | superstitio, qua qui est imbutus quietus esse numquam potest. |
| 696 | praeterea bona praeterita non meminerunt, praesentibus non fruuntur, |
| 697 | futura modo expectant, quae quia certa esse non possunt, conficiuntur |
| 698 | et angore et metu maximeque cruciantur, cum sero sentiunt frustra se |
| 699 | aut pecuniae studuisse aut imperiis aut opibus aut gloriae. nullas |
| 700 | enim consequuntur voluptates, quarum potiendi spe inflammati multos |
| 701 | labores magnosque susceperant. |
| 702 | |
| 703 | ecce autem alii minuti et angusti aut omnia semper desperantes aut |
| 704 | malivoli, invidi, difficiles, lucifugi, maledici, monstruosi, alii |
| 705 | autem etiam amatoriis levitatibus dediti, alii petulantes, alii |
| 706 | audaces, protervi, idem intemperantes et ignavi, numquam in sententia |
| 707 | permanentes, quas ob causas in eorum vita nulla est intercapedo |
| 708 | molestiae. igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non |
| 709 | beatus. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. illi enim |
| 710 | negant esse bonum quicquam nisi nescio quam illam umbram, quod |
| 711 | appellant honestum non tam solido quam splendido nomine, virtutem |
| 712 | autem nixam hoc honesto nullam requirere voluptatem atque ad beate |
| 713 | vivendum se ipsa esse contentam. |
| 714 | |
| 715 | Sed possunt haec quadam ratione dici non modo non repugnantibus, verum |
| 716 | etiam approbantibus nobis. sic enim ab Epicuro sapiens semper beatus |
| 717 | inducitur: finitas habet cupiditates, neglegit mortem, de diis |
| 718 | inmortalibus sine ullo metu vera sentit, non dubitat, si ita melius |
| 719 | sit, migrare de vita. his rebus instructus semper est in voluptate. |
| 720 | neque enim tempus est ullum, quo non plus voluptatum habeat quam |
| 721 | dolorum. nam et praeterita grate meminit et praesentibus ita potitur, |
| 722 | ut animadvertat quanta sint ea quamque iucunda, neque pendet ex |
| 723 | futuris, sed expectat illa, fruitur praesentibus ab iisque vitiis, |
| 724 | quae paulo ante collegi, abest plurimum et, cum stultorum vitam cum |
| 725 | sua comparat, magna afficitur voluptate. dolores autem si qui |
| 726 | incurrunt, numquam vim tantam habent, ut non plus habeat sapiens, quod |
| 727 | gaudeat, quam quod angatur. |
| 728 | |
| 729 | Optime vero Epicurus, quod exiguam dixit fortunam intervenire sapienti |
| 730 | maximasque ab eo et gravissimas res consilio ipsius et ratione |
| 731 | administrari neque maiorem voluptatem ex infinito tempore aetatis |
| 732 | percipi posse, quam ex hoc percipiatur, quod videamus esse finitum. In |
| 733 | dialectica autem vestra nullam existimavit esse nec ad melius vivendum |
| 734 | nec ad commodius disserendum viam. In physicis plurimum posuit. ea |
| 735 | scientia et verborum vis et natura orationis et consequentium |
| 736 | repugnantiumve ratio potest perspici. omnium autem rerum natura |
| 737 | cognita levamur superstitione, liberamur mortis metu, non conturbamur |
| 738 | ignoratione rerum, e qua ipsa horribiles existunt saepe formidines. |
| 739 | denique etiam morati melius erimus, cum didicerimus quid natura |
| 740 | desideret. tum vero, si stabilem scientiam rerum tenebimus, servata |
| 741 | illa, quae quasi delapsa de caelo est ad cognitionem omnium, regula, |
| 742 | ad quam omnia iudicia rerum dirigentur, numquam ullius oratione victi |
| 743 | sententia desistemus. |
| 744 | |
| 745 | Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum |
| 746 | iudicia defendere. quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a |
| 747 | sensibus; qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique |
| 748 | poterit aliquid cognosci et percipi. quos qui tollunt et nihil posse |
| 749 | percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire |
| 750 | possunt, quod disserunt. praeterea sublata cognitione et scientia |
| 751 | tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. sic e |
| 752 | physicis et fortitudo sumitur contra mortis timorem et constantia |
| 753 | contra metum religionis et sedatio animi omnium rerum occultarum |
| 754 | ignoratione sublata et moderatio natura cupiditatum generibusque earum |
| 755 | explicatis, et, ut modo docui, cognitionis regula et iudicio ab eadem |
| 756 | illa constituto veri a falso distinctio traditur. |
| 757 | |
| 758 | Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, |
| 759 | quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. de |
| 760 | qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum |
| 761 | sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, |
| 762 | nihil iucundius. nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et |
| 763 | factis et moribus comprobavit. quod quam magnum sit fictae veterum |
| 764 | fabulae declarant, in quibus tam multis tamque variis ab ultima |
| 765 | antiquitate repetitis tria vix amicorum paria reperiuntur, ut ad |
| 766 | Orestem pervenias profectus a Theseo. at vero Epicurus una in domo, et |
| 767 | ea quidem angusta, quam magnos quantaque amoris conspiratione |
| 768 | consentientis tenuit amicorum greges! quod fit etiam nunc ab |
| 769 | Epicureis. sed ad rem redeamus; de hominibus dici non necesse est. |
| 770 | |
| 771 | Tribus igitur modis video esse a nostris de amicitia disputatum. alii |
| 772 | cum eas voluptates, quae ad amicos pertinerent, negarent esse per se |
| 773 | ipsas tam expetendas, quam nostras expeteremus, quo loco videtur |
| 774 | quibusdam stabilitas amicitiae vacillare, tuentur tamen eum locum |
| 775 | seque facile, ut mihi videtur, expediunt. ut enim virtutes, de quibus |
| 776 | ante dictum est, sic amicitiam negant posse a voluptate discedere. nam |
| 777 | cum solitudo et vita sine amicis insidiarum et metus plena sit, ratio |
| 778 | ipsa monet amicitias comparare, quibus partis confirmatur animus et a |
| 779 | spe pariendarum voluptatum seiungi non potest. |
| 780 | |
| 781 | Atque ut odia, invidiae, despicationes adversantur voluptatibus, sic |
| 782 | amicitiae non modo fautrices fidelissimae, sed etiam effectrices sunt |
| 783 | voluptatum tam amicis quam sibi, quibus non solum praesentibus |
| 784 | fruuntur, sed etiam spe eriguntur consequentis ac posteri temporis. |
| 785 | quod quia nullo modo sine amicitia firmam et perpetuam iucunditatem |
| 786 | vitae tenere possumus neque vero ipsam amicitiam tueri, nisi aeque |
| 787 | amicos et nosmet ipsos diligamus, idcirco et hoc ipsum efficitur in |
| 788 | amicitia, et amicitia cum voluptate conectitur. nam et laetamur |
| 789 | amicorum laetitia aeque atque nostra et pariter dolemus angoribus. |
| 790 | |
| 791 | Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se |
| 792 | ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem |
| 793 | suscipiet propter amici voluptatem. quaeque de virtutibus dicta sunt, |
| 794 | quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia |
| 795 | dicenda sunt. praeclare enim Epicurus his paene verbis: 'Eadem', |
| 796 | inquit, 'scientia confirmavit animum, ne quod aut sempiternum aut |
| 797 | diuturnum timeret malum, quae perspexit in hoc ipso vitae spatio |
| 798 | amicitiae praesidium esse firmissimum.' |
| 799 | |
| 800 | Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra convicia, |
| 801 | sed tamen satis acuti, qui verentur ne, si amicitiam propter nostram |
| 802 | voluptatem expetendam putemus, tota amicitia quasi claudicare |
| 803 | videatur. itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum |
| 804 | instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; cum autem usus |
| 805 | progrediens familiaritatem effecerit, tum amorem efflorescere tantum, |
| 806 | ut, etiamsi nulla sit utilitas ex amicitia, tamen ipsi amici propter |
| 807 | se ipsos amentur. etenim si loca, si fana, si urbes, si gymnasia, si |
| 808 | campum, si canes, si equos, si ludicra exercendi aut venandi |
| 809 | consuetudine adamare solemus, quanto id in hominum consuetudine |
| 810 | facilius fieri poterit et iustius? |
| 811 | |
| 812 | Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus |
| 813 | amicos quam se ipsos diligant. quod et posse fieri intellegimus et |
| 814 | saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum |
| 815 | reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Quibus ex omnibus |
| 816 | iudicari potest non modo non impediri rationem amicitiae, si summum |
| 817 | bonum in voluptate ponatur, sed sine hoc institutionem omnino |
| 818 | amicitiae non posse reperiri. |
| 819 | |
| 820 | Quapropter si ea, quae dixi, sole ipso illustriora et clariora sunt, |
| 821 | si omnia dixi hausta e fonte naturae, si tota oratio nostra omnem sibi |
| 822 | fidem sensibus confirmat, id est incorruptis atque integris testibus, |
| 823 | si infantes pueri, mutae etiam bestiae paene loquuntur magistra ac |
| 824 | duce natura nihil esse prosperum nisi voluptatem, nihil asperum nisi |
| 825 | dolorem, de quibus neque depravate iudicant neque corrupte, nonne ei |
| 826 | maximam gratiam habere debemus, qui hac exaudita quasi voce naturae |
| 827 | sic eam firme graviterque comprehenderit, ut omnes bene sanos in viam |
| 828 | placatae, tranquillae, quietae, beatae vitae deduceret? Qui quod tibi |
| 829 | parum videtur eruditus, ea causa est, quod nullam eruditionem esse |
| 830 | duxit, nisi quae beatae vitae disciplinam iuvaret. |
| 831 | |
| 832 | An ille tempus aut in poetis evolvendis, ut ego et Triarius te |
| 833 | hortatore facimus, consumeret, in quibus nulla solida utilitas |
| 834 | omnisque puerilis est delectatio, aut se, ut Plato, in musicis, |
| 835 | geometria, numeris, astris contereret, quae et a falsis initiis |
| 836 | profecta vera esse non possunt et, si essent vera, nihil afferrent, |
| 837 | quo iucundius, id est quo melius viveremus, eas ergo artes |
| 838 | persequeretur, vivendi artem tantam tamque et operosam et perinde |
| 839 | fructuosam relinqueret? non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, |
| 840 | qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad |
| 841 | senectutem esse discenda. |
| 842 | |
| 843 | Quae cum dixisset, Explicavi, inquit, sententiam meam, et eo quidem |
| 844 | consilio, tuum iudicium ut cognoscerem, quoniam mihi ea facultas, ut |
| 845 | id meo arbitratu facerem, ante hoc tempus numquam est data. |